Vormen en gevolgen van fraude
Met fraude kunnen grote bedragen gemoeid zijn. Geen enkele
onderneming kan het zich dan ook permitteren om achterover te leunen
en niets te doen. In dit hoofdstuk leest u waarom het zo belangrijk
is om fraude te bestrijden.
1.1 Omvang en gevolgen van fraude
Harde cijfers over de totale omvang van fraude in Nederland zijn
helaas niet bekend. Soms zijn er wel cijfers beschikbaar over
bepaalde deelgebieden van het bedrijfsleven. Door de cijfers uit
wetenschappelijk onderzoek in Amerika in de Nederlandse situatie te
plaatsen, is toch een redelijk zeker beeld te krijgen van de omvang
van schade door diefstal (in al zijn geledingen) door de eigen werkne-
mers. Uit die berekening komt het schok-kende bedrag van € 2,85
miljard (exclusief verzekeringsfraude) per jaar. En als dat geen
aanleiding is om energie te steken in fraudebestrijding, wat dan wel?
Failliet
De uitkomst van het onderzoek uit de Verenigde Staten is dat per
bedrijf ongeveer 6% van de winst verloren gaat aan fraude door eigen
werknemers. Het gevolg kan zijn dat bedrijven daardoor helemaal geen
winst maken (terwijl dat wel tot de mogelijkheden had behoord) of
zelfs verlies lijden. Het risico is dat die bedrijven geen of zeer
beperkte investeringen kunnen doen, wat weer de nodige negatieve
gevolgen heeft voor de concur-rentiepositie en de arbeidsmarkt.
Bedrijven kunnen er zelfs failliet aan gaan. Daarnaast kan een
bedrijf een slechte reputatie krijgen als bekend wordt dat het
slachtoffer is geworden van fraude door eigen werknemers. Het zegt
namelijk het nodige over de wijze van bedrijfsvoering, de zorgvuldigheid waarmee procedures zijn opgesteld, hoe die procedures worden nageleefd en hoe er wordt gecontroleerd.
1.2 Vormen van fraude
In het bedrijfsleven - en wat ruimer gesteld in elke organisatie waar
mensen werken - komen allerlei vormen van fraude voor. De meest
voorkomende zijn (in volgorde van belangrijkheid):
diefstal/verduistering van geld;
- diefstal/verduistering van goederen;
- tijdfraude;
- diefstal/verduistering van informatie. Voor al deze gevallen geldt
dat daarbij in meer of mindere mate een of meerdere strafbare feiten
kunnen zijn gepleegd. Ook kan sprake zijn van overtreding van interne
regelgeving of schending van contractueel vastgelegde afspraken. Hieronder komen deze vier fraudevormen kort aan de orde, later in dit dossier uitgebreider.
Wat is fraude?
Het begrip fraude komt in de wetgeving niet voor. Het is een kapstokbegrip voor meerdere vormen van onrechtmatige handelingen van wel in de wet opgenomen overtredingen en misdrijven, zoals valsheid in geschrifte, diefstal, verduis-tering (in dienstbetrekking), oplichting, flessentrekkerij en dergelijke.
Diefstal of verduistering?
Het verschil tussen diefstal en verduistering is dat er bij verduistering sprake is van aan de werknemer ter beschikking gestelde eigendommen. Als een werknemer bijvoorbeeld een willekeurige auto van het bedrijf wegneemt en verkoopt, is het diefstal. Gaat het om de ter beschikking gestelde leaseauto, dan is het verduistering. En als een boekhouder goederen weghaalt uit het
magazijn is het diefstal, terwijl er sprake is van verduistering als
een magazijnmedewerker - die toegang heeft tot en werkt met die
goederen - hetzelfde doet. 6% van de winst gaat naar frauderende werknemers
1.2.1 Diefstal/verduistering van geld
Diefstal/verduistering van geld staat op de eerste plaats. De reden daarvoor ligt voornamelijk in het te behalen voordeel. Als iemand € 100 uit het bedrijf steelt, is dat buiten het bedrijf ook € 100 waard. Dit is anders bij het stelen van goederen. Weggenomen goederen met een waarde van € 100 leveren meestal niet meer dan 25% tot 30% van de werkelijke waarde op als de goederen in een duister circuit worden verkocht. Daarom zal de fraudeur zich bij voorkeur richten op contant geld of op methodes om vermogen van het bedrijf in geld om te zetten. Manieren om dit te doen, zijn bijvoorbeeld het vervalsen van te declareren nota's of het laten verwerken van vervalste facturen in de administratie en de betalingen daarvan op bankrekeningen te laten storten waar de fraudeur toegang toe heeft (al dan niet in
samenwerking met een derde buiten het bedrijf, die een bankrekening
speciaal voor dat doel ter beschikking stelt).
Gaten
De omvang van de schade hangt vaak af van de gebruikte methode. Als
een caissiere bijvoorbeeld een greep uit de kassa doet zonder andere
handelingen te verrichten om die daad te verhullen, zal bij het
opmaken van de kassa de fraude al blijken. Maar als de caissiere
gebruikmaakt van de gaten in de administratieve organisatie en handelingen weet te verrichten die de daad afdekken, kan de fraude veel langer duren en zal de schade veel hoger oplopen. En dat is precies wat een gehaaide fraudeur zal doen: maximaal gebruikmaken van gaten in uw systematiek om zo lang mogelijk te kunnen frauderen, met een zo klein mogelijke kans op ontdekking en met een zo hoog mogelijk rendement.
Opzet
Fraude op financieel terrein komt vaker voor dan algemeen wordt
gedacht. Deze vorm van fraude heeft meestal te maken met bedrog op
het gebied van controle. De zaken worden anders voorgesteld dan ze
zijn. Dit soort fraude leidt ertoe dat bij de persoon die moet
controleren een onjuist beeld en een onjuiste beoordeling ontstaan.
Bij fraude is altijd een vorm van opzet in het spel, bijvoorbeeld:
- Acquisitiefraude -> Hierbij wordt een bedrijf overgehaald een
advertentie te plaatsen tegen een hoog bedrag, terwijl de advertentie
helemaal niet wordt geplaatst.
- Belastingfraude -> Hierbij doet de belastingphchtige bewust een
onjuiste aangifte. waardoor er te weinig belasting wordt betaald.
- Uitkeringsfraude -> Hierbij gaat het om personen die onder valse
voorwendselen en dus onterecht een (te hoge) uitkering genieten of
aanvragen.
- Verzekeringsfraude ? Hierbij gaat het om verzekerden die onder valse
voorwendselen een verzekeringsmaat-schappij bewegen om over te gaan
tot uitkering.
Andere elementen
Buiten opzet spelen bij dit soort fraude ook andere elementen een rol, zoals:
- Zijn er regels inzake de integriteit met betrekking tot werknemers?
Geeft u als directeur het goede voorbeeld? Het heeft immers geen
zin van werknemers te verlangen dat zij zich integer gedragen,
terwijl directieleden bijvoorbeeld hun huizen 'zwart' laten
schilderen.
- Geeft de administratieve organisatie/ interne controle werknemers
de gelegenheid om te frauderen?
- Ontbreken er (technische) beveiligingen?
- Ontbreken er procedures en voorschriften?
Meer of minder gevoelig Op basis van al deze factoren kan een bedrijf
meer of minder gevoelig zijn of worden voor financiele fraude.
Voorbeelden hiervan zijn:
- Het met voorkennis handelen in aandelen van de vennootschap door
directieleden die al op de hoogte zijn van de financiele resultaten
voordat deze openbaar zijn gemaakt;
- het tegen te lage prijzen verkopen van artikelen aan familieleden
en kennissen;
- het opgeven van te veel kilometers bij dienstreizen;
- het geven van hoge kortingen aan klanten, waarna de klant een deel van deze korting in prive teruggeeft aan de verkoper;
- het indienen van onjuiste declaraties;
- het maken van te hoge prijsafspraken door de inkoper van het bedrijf met een vertegenwoordiger van een toeleverancier, waarna een deel van deze veel te hoge prijs aan de inkoper in prive wordt uitbetaald;
- het declareren van diverse lunches, terwijl in de praktijk de van thuis meegebrachte boterhammen worden genuttigd;
- het afromen van de omzet (het creeren van zwart geld) om werknemers zwart te kunnen uitbetalen;
- het gebruikmaken van de frankeermachine voor privepost.
Profiel van fraudeurs
Ieder jaar publiceert Hoffmann Bedrijfsrecherche de Hoffmann
Statistiek met daarin gegevens van werknemers die betrapt zijn op
diefstal, fraude en dergelijke. Enkele opvallende percentages uit de
editie van juni 2008 zijn:
16% van de fraudeurs gaf aan dat ze fraudeerden omdat het zo
makkelijk ging
52% van de fraudeurs is een werknemer die beter dan gemiddeld
functioneert.
49% van de fraudeurs ging om financiele redenen defout in. 15% van de
fraudeurs is 56 jaar of ouder.
15% van de fraudeurs is een externe medewerker (schoonmaker, bewaker,
uitzendkracht).
48% van de fraudeurs heeft een sleutel van het pand.
71% van de fraudeurs is zes jaar of langer in dienst.
Steeds vaker vrouwen
Steeds vaker zijn de fraudeurs van het vrouwelijke geslacht. In 2008
was in een kwart van de fraudezaken een vrouw de dader. En dat is
meer dan een verdubbeling ten opzichte van het jaar daarvoor. In
2007 was in nog maar 11% van de gevallen de fraudeur een vrouw.
Hoewel vrouwen in opmars zijn, spannen mannen nog steeds de kroon.
Driekwart van de fraudeurs is immers man.
Bron: Hoffman Statistiek 2009
1.2.2 Diefstal of verduistering van goederen
Op een goede tweede plaats staat het stelen/verduisteren van
goederen. In veel bedrijven worden er goederen ingekocht voor eigen
gebruik (bijvoorbeeld kantoorartikelen of computers) of voor
doorverkoop (handelsvoorraad) of worden er goederen van anderen
verwerkt (in overslagbedrijven en bij transporteurs). Die goederen
zijn een makkelijke prooi voor fraudeurs. En omdat er te vaak geen
werkeiijk zicht is op de omvang van het eigen gebruik en de voorraden
zelden kloppen, kan fraude met goederen lang onopgemerkt blijven.
Bevindt de fraudeur zich dan ook nog in een positie waarin hij met
cijfers kan knoeien, dan kan hij zijn valse praktijken vaak lang
volhouden en voor veel schade zorgen.
1.2.3 Tijdfraude
Met de opkomst van het gebruik van internet en e-mail op de werkvloer
en de mogelijkheid daarbij om tijd te besteden aan privezaken, is
tijdfraude een sterk opkomend fenomeen. Maar ook zaken als het ten
onrechte ziekmelden, het knoeien met werktijden en het onder werktijd
uitvoeren van allerlei activiteiten die niet werkgerelateerd zijn,
vallen onder tijdfraude. Denk bij dat laatste aan vertegen-woordigers
die al dan niet op naam van de partner een eigen bedrijf zijn begonnen en met gebruik van de bedrijfsmiddelen (leaseauto, samples, reclamemateriaal en
dergelijke) de eigen onderneming voorrang verlenen.
1.2.4 Diefstal of verduistering van informatie
Op een zeker niet te verwaarlozen vierde plaats staat de diefstal/verduistering van informatie. Werknemers die voor zichzelf willen gaan beginnen, hebben baat bij het verzamelen van bedrijfsinformatie die essentieel is om een goede start met de eigen onderneming te kunnen maken. Denk daarbij onder meer aan inkoopcijfers, bedongen kortingspercentages bij leveranciers, klantenbestanden en lopende offertes.
Smokkelen
Was het in het verleden nog noodzakelijk om grote mappen met
informatie te kopieren en mee te nemen, tegenwoordig is die
informatie grotendeels digitaal beschikbaar. Het is daardoor vrij
eenvoudig om de informatie op een USB-stick of een andere
gegevensdrager te zetten en in de broekzak of handtas het pand uit te
smokkelen.
Dunne scheidslijn
In het arbeidsrecht is diefstal een dringende reden voor ontslag op
staande voet. Maar wanneer is er nu precies sprake van diefstal en
wanneer niet? Dat de scheidslijn dun kan zijn, blijkt uit het
volgende praktijkvoorbeeld.
Flesjes bier
Een medewerker afhaal en logistiek werd door zijn werkgever op
staande voet ontslagen, omdat hij zes flesjes bier voor eigen gebruik
mee naar huis had genomen. De werknemer gaf toe dat hij de flesjes
had meegenomen, maar het was volgens hem gebruikelijk om op
vrijdagmiddag op het werk een biertje te drinken. Op de bewuste
vrijdag meende de werknemer er goed aan te doen de flesjes thuis leeg
te drinken om te voorkomen dat hij zou worden betrapt op het rijden
onder invloed. Voor de zekerheid vroeg de werkgever bij de
kantonrechter (voorwaardelijke) ontbinding van de arbeidsovereenkomst, voor het geval dat het ontslag op staande voet geen stand zou houden. De kantonrechter was de werknemer echter goedgezind en vond (voorwaardelijke) ontbinding een te zware sanctie. De flesjes bier waren van geringe waarde en zouden toch al leeggedronken worden op kosten van de baas. Bovendien was de werknemer nog nooit eerder betrapt op diefstal. De kantonrechter wees het verzoek tot (voorwaardelijke) ontbinding dan ook af.
(Kantonrechter Amsterdam 18juli 2006, JAR 2006/19)
Motieven en oorzaken voor fraude
Er zijn verschillende motieven voor frauduleus gedrag aan te wijzen,
namelijk:
Economische motieven -> De motivatie van de dader vindt haar
oorsprong in financiele problemen en winstbejag.
Sociaal-maatschappelijke motieven -> De motivatie van de dader
vindt haar oorsprong in een verslaving, rancune of haat (bijvoorbeeld
vanwege reorganisatie, fusie, dreigend ontslag enzovoorts).
Criminele motieven -> De motivatie van de dader vindt haar
oorsprong in geldingsdrang, winstbejag, frustratie en schuld.
Ideologische motieven -> De motivatie van de dader vindt haar
oorsprong in fraude voor een goed doel of fraude vanuit politiek
oogpunt.
In alle gevallen geldt dat de dader tot fraude overgaat als hij
redelijkerwijs kan inschatten dat de pakkans gering is.
