Liegt de leugendetector?
In het hagelnieuwe kantoor van recherchebureau Schalke in Breda hangt de gewijde stilte die past bij een bedrijf dat zich bezig houdt met de handel in geheimen. Naast bedrijfsrechercheonderzoek en persoonsbeveiliging behoort Schalke in Nederland tot het selecte rijtje aanbiederes van de leugendetector. Boven in een geblindeerde verhoorkamer staat de machine zacht zoemend op tafel. Psycholoog Annette Heldens weet na een vier maanden durende cursus bij de Amerikaanse polygrafievereniging APA precies hoe je 'm moet bedienen. De leugendetector wordt ook wel polygraaf genoemd omdat er tegelijk meerdere lichamelijke reacties worden gemeten. En die reacties vertellen of iemand de waarheid vertelt of keihard zit te liegen. Naast een bloeddrukmeter die om de linkerbovenarm gaat, bestaat de detector uit twee banden die om de borstkas en buik worden vastgemaakt. Op het zitvlak van de stoel ligt een mat die de druk van de billen meet. En als klap op de vuurpijl krijgen wijs- en ringvinger een transpiratiemeter. Mijn hart klopt in de keel. Ik ben aan de beurt...
Annette smeert voorzichtig eerst wat gel op mijn vingertoppen voor de beste geleiding. Het is hetzelfde glibberige goedje dat zwangere vrouwen op hun buik krijgen bij een echoscopie. Alle bindingen lopen via kabels door een kastje naar een laptop waarop straks het resultaat van de tekst te zien zal zijn. Ik begin langzaam te begrijpen hoe het leven van een proefdier er uit moet zien.
DE HOLLYWOOD-MYTHE
Psycholoog Heldens bedient de polygraaf rustig en beheerst. Namens
Schalke neemt zij sinds twee jaar polygrafietesten af bij particulieren en medewerkers van bedrijven, De clientele is nogal divers, zegt ze terwijl ze de zwetende verslaggever aan de machine koppelt: "Wij hebben hier natuurlijk te maken met echtgenoten die hun partner verdenken van overspel. Via een test willen ze dan zekerheid hebben. Of de partner wil juist bewijzen dat hij of zij volledig ten onreehte wordt beschuldigd van vreemdgaan," Ze erkent dat het dwingen van je geliefde om mee te werken aan een dergelijke test wel 'iets' zegt over de toestand van de relatie. Een andere klantenkring die vaak gebruikmaakt van de diensten van de leugendetector zijn ondernemers die te maken hebben met interne diefstal of fraude. Kunnen er zeven man bij een kluis waaruit geld is ontvreemd, dan zijn er bedrijven die al deze medewerkers laten testen. Oprichter Aad Schalke zegt dat het werkt: "Soms is dreigen al voldoende. Mensen worden zo bang om door de mand te vallen dat ze dan maar snel de waarheid vertellen."
De test bestaat gewoonlijk uit een vier uur durende sessie. In tegenstelling tot de Hollywood-mythe is het niet zo dat de proefpersoon volkomen overrompeld wordt door een reeks vragen waarop een spontaan antwoord moet komen. "Integendeel," legt psycholoog Heldens uit, "van tevoren neem ik alle vragen uitgebreid door met de testpersoon. Alle vragen die ik stel mag hij slechts met ja of nee beantwoorden. Pas als we allebei precies dezelfde interpretatie van de vragen hebben. kunnen we van start gaan." Ze voegt daar aan toe dat het niet uitmaakt dat mensen zich zo kunnen voorbereiden op mogelijke leugens:
"Dat doorziet het systeem toch wel." Aad Schalke vindt de leugentest met de polygraaf zeer waardevol. "Als je over specifieke daderkennis beschikt, kun je bijna honderd procent bewijzen of je met de dader te maken hebt of niet. Dat geldt ook andersom. Moet je bedenken hoeveel narigheid je had kunnen voorkomen in bijvoorbeeld de Purtense moordzaak. Het is te zot voor woorden dat de leugendetector niet wordt toegestaan." Schalke zegt ook dat mensen niet moeten denken dat ze met een restje aan de leugendetector gelijk 'hangen'.
"Het is gewoon onderdeel van het tactisch onderzoek. Zo moet het ook
beschouwd worden. Als ondersteuning."
DE LEUGENPROFESSOR
Ondanks het vertrouwen dat ze bij Schalke in hun leugendetectietest
hebben, is de leugendetector in Nederland niet toegestaan als wettelijk bewijs. De bezwaren tegen de machine, die ook in Amerika al jaren tot veel discussie leidt, is dat het apparaat niet honderd procent betrouwbaar is. Wie zeker wil weten of iemand liegt, kan beter een toevlucht nemen tot andere methodes. aldus Ewout Meijer van de Universiteit van Maastricht. Hij onderwierp de leugendetector aan uitgebreid wetenschappelijk onderzoek en kwam tot de conclusie dat de uitkomsten er te vaak naast zitten. Meijer: "De polygraaf meet spanning. Hieruit wordt geconcludeerd dat iemand zit te liegen. Maar wie zegt dat die spanning niet voorkomt uit de angst niet geloofd te worden? Mensen zijn sowieso niet zo op hun gemak als ze aan zo'n apparaat gekoppeld zijn. Dat verstoort de resultaten. Stress kan ook andere oorzaken hebben." aldus de leugenprofessor. Voor opvolgers van de polygraaf geldt volgens Meijer overigens precies hetzelfde. Zo wordt er momenteel volop geexperimenteerd met de MRI-scanner, de tunnel uit de medische wetenschap waarmee je hersenactiviteit kunt waarnemen. In Amerika werkt men veel met infrarood-camera's die activiteit in de zone rond de mond en ogen waarnemen. Ewout: "Voor beide geldt eigenlijk hetzelfde als voor de ouderwetse polygrafietechniek: de gemeten reacties kunnen net zo goed door iets anders dan door leugens worden veroorzaakt. De foutmarge kan tot tientallen procenten oplopen."
DE AANVAL VAN DE WAARHEID
Stan B, Walters is een Amerikaanse zelfverklaarde Lie Guy. Hij geeft
al meer dan dertig jaar advies over verhoortechnieken en leugendetectie. Onlangs gaf hij een driedaagse seminar bij Hoffmann Bedrijfsrecherche in Almere. In de zaal zitten medewerkers van verzekeringsbedrijven. psychologen van de Nederlandse recherche en onopvallende privedetectives. De door en door Amerikaanse Walters, vlaggetje op de revers, heeft ook zo z'n twijfels bij het achterhalen van leugens middels machines en apparaten. Hij pleit dan ook voor een meer persoonlijke methodiek gebaseerd op daderkennis. Walters: "Ik geloof in een individuele benadering. Het is een cliche, maar ieder mens is verschillend. Om er achter te komen of iemand de waarheid spreekt moet je dan ook heel
nauwgezet te werk gaan en niet uitgaan van een standaardaanpak. Iemand die tijdens het antwoorden naar links kijkt, kan ook een oogafwijking hebben. Mensen die vaak aan hun neus zitten, zijn soms verkouden. En als iemand gaat zweten, is ie misschien wel ziek. Al die volkswijsheden over leugens zeggen eigenlijk helemaal niks."
Walters vertelt dat hij bij de honderden verhoren die hij bij verdachten afnam, altijd uitging van het verhaal wat de verdachte zelf te vertellen had. Hoe reageert iemand op vragen? Welke emotionele ontwikkeling valt er waar te nemen? Zijn er tegenstrijdigheden in het verhaal? Walters gelooft in de aanval van de waarheid. zoals hij het zelf noemt. "Wie op een gegeven moment geconfronteerd wordt met feiten die alleen de dader kan kennen, zal daar op reageren." Vaak startte hij een verhoor 's ochtends door samen met de verdachte een broodje te eten. "Samen eten behoort tot die oergewoontes waar je goed kunt zien hoe iemand zich in ontspannen toestand gedraagt. Dat creeert een goede uitgangspositie van waaruit je iemand kunt vergelijken als deze later in het verhoor afwijkend reageert," Walters heeft wel wat hints voor professionals die leugens willen leren herkennen. Ze blijken daar namelijk helemaal niet zo veel beter in te zijn dan de gemiddelde leek. "Sommige leugenaars willen eigenlijk niet liegen maar kunnen ook hun misdaad niet bekennen. Wie in beschonken toestand tien auto's aan gort rijdt op een parkeerplaats, zegt dan niet: ja, dat heb ik gedaan. Maar komt met een aanbod om eens te kijken 'wat de verzekering hier aan kan doen'.
Anderen proberen op het gevoel te spelen. Ik heb weleens iemand voor m'n neus gehad die vlak voor het verhoor eerst uitgebreid alle pillen die hij slikte voor zich uit ging stallen. Andere verdachten zijn plotseling opvallend religieus. Of beroepen zich op hun zogenaamde betrouwbare beroep. Een eerlijke huisvader zou zo'n moord toch nooit plegen?"
Volgens Walters zijn het allemaal uitvluchten die aanwijzen dat je met een leugenaar te maken hebt. Walters: "Opvallend is ook dat ze altijd met heel veel details hun straatje proberen schoon te vegen. Dat doen de meeste onschuldige mensen niet. Die kunnen zich vaak helemaal niet herinneren dat de krassen op hun hand van de rozenstruik uit de tuin komen."
'STIL BLIJVEN ZITTEN!'
Bij Schalke ben ik ondertussen volop bezig met de leugendetectietest.
Psycholoog Heldens zit schuin naast me zodat ik haar niet kan zien. In plaats daarvan kijk ik naar een bord met djfers. Eentje heb ik opgeschreven, de rest heeft Heldens op het bord gezet. Met zachte maar dwingende stem stelt ze haar vragen. Ik haast me ze zo snel mogelijk te antwoorden, bang dat ik anders niet goed overkom. Heldens stem dreunt door in de verder kale verhoorkamer van het recherchebureau. Even schuifel ik op m'n stoel wat me gelijk op een reprimande komt te staan: "Je moet stil blijven zitten!" sist de psychologe me toe. Aan het eind, het lijkt een eeuwigheid, krijg ik de resultaten van de test te zien. En inderdaad bij mijn 'leugen', het moment dat ik ontken het cijfer 5 te hebben genoteerd, slaat de meter opvallend uit. "Kijk, hier zit je met je billen te knijpen." wijst ze naar het heuveltje in de grafiek. lets daarvoor zie je de
grafiek ook al omhoog gaan. Daar bereid ik me kennelijk voor op de komende leugen. Het is vreemd om te moeten ontdekken dat een apparaat feilloos registreert dat ik de waarheid met spreek. Nu ging het nog om iets onschuldigs, maar wat als het om moord ging of overspel? Volgens Heldens is er weleens een CIA-agent geweest die de machine om de tuin wist te leiden. Maar dat talent is mij duidelijk niet gegeven. Dankzij de polygraaf sta in m'n mentale blote reet,
tenminste zo voelt het. En dat is de waarheid.
